Միայն 2012 թ. ընթացքում հայկական և արցախյան բանակները հակառակորդի դիվերսիոն գործողությունների և դիպուկահարների արձակած կրակոցների հետևանքով կորցրել են շուրջ մեկ տասնյակ զինվորներ: Թեև ճշգրիտ վիճակագրություն չկա, սակայն փորձագիտական մոտավոր հաշվարկներով, 1994 թ. մայիսյան անժամկետ հրադադարից հետո Հայաստանն ու Արցախը կորցրել են շուրջ 1000, իսկ Ադրբեջանը՝ շուրջ 3000 զինվոր:

1994 թ. հրադադարից ի վեր Հայաստան-Ադրբեջան և Արցախ-Ադրբեջան սահմանները կամ շփման գիծը գրեթե փոփոխության չեն ենթարկվել: Գուցե պարկեշտ չէ մաթեմատիկական հաշվարկներ կատարելը, երբ խոսքը վերաբերում է մարդու կյանքին՝ անգամ մեկ 20-ամյա հայ երիտասարդի կորստին: Բայց ստացվում է, որ ստատուս-քվոյի պահպանման  պայմաններում, երբ Հայաստանը, Արցախը և Ադրբեջանը տարածքային չափումով ոչինչ չեն զիջել և ոչինչ չեն նվաճել, կորցրել են շուրջ 4000 երիտասարդների:

Այսօր Հայաստանում, Արցախում և հատկապես Ադրբեջանում ռազմական հռետորաբանությունը քաղաքական ասպարեզ է իջել, կրկին հնչում են պատերազմի կոչեր: Պատերազմը, սակայն, լուծում չէ: Գուցե Ադրբեջանը՝ ծնելիության բարձր ցուցանիշներ ունենալով, չի ափսոսում շփման գծում սպանվող իր երիտասարդների համար: Գուցե Իլհամ Ալիևի և Ադրբեջանում իշխող վարչախմբի համար պատերազմական հռետորաբանությունը և շփման գծում պատերազմական վիճակը պահպանելը քաղաքականապես շահեկան է, անգամ եթե դրա դիմաց նրանք վճարում են մարդկային կորուստներով:

Այն ստատուս քվոն, որ այսօր առկա է Արցախում, ինչ-որ իմաստով տրամաբանական է: Եթե նայում ենք շփման գիծը կամ երբ քայլելով անցնում ենք շփման գծի երկայնքով, տեսնում ենք, որ այդ սահմանները պաշտպանելու իմաստով ամենից հարմարն է հայկական կողմի համար: Հայաստան-Ադրբեջան պետական սահմանի երկայնքով ևս, բացառությամբ մի քանի հատվածների, հայկական դիրքերը աշխարհագրորեն ավելի բարձր են: Ավելի պարզ բառերով՝ հայերը լեռների վրա են, ադրբեջանցիները՝ դաշտավայրում: Մի ամերիկացի ռազմական փորձագետ ասել է, որ մինչև սպառվեն հայկական կողմի փամփուշտները, ադրբեջանցիներն այլևս զինվորներ չեն ունենա:

Հայաստանի և Արցախի համար, այսօրվա պայմաններում, առավելագույն նպատակը պիտի լինի ստատուս-քվոյի պահպանությունը: Պիտի հասկանալ, որ նոր պատերազմը (բացի այն, որ կարող է լինել արյունալի ու աղետաբեր՝ տասնյակ հազարավոր մարդկային կորուստներով ու ավերածություններով) չի բխում Հայաստանի և Արցախի շահերից: Եվ խնդիրն ամենեւին էլ այն չէ, որ մենք կասկածում ենք, թե կարող ենք հաղթել:

Հայ-ադրբեջանական կամ արցախյան նոր պատերազմը, լայն հաշվով, կարող է ունենալ երեք հիմնական արդյունք: Առաջին. Ադրբեջանը լայնածավալ նոր պատերազմ է սկսում, սակայն հանդիպելով հայկական դիմադրությանը, ոչ միայն չի կարողանում տեղաշարժի ենթարկել շփման գիծը, այլ նահանջում է: Օգտագործելով առիթը և պատժելով հակառակորդին՝ հայկական բանակը առաջ է շարժվում է և իր վերահսկողության տակ առնում նորանոր տարածքներ Ադրբեջանի խորքում, մինչև Քուռ-Արաքս միջագետք: Այսպիսով, Հայաստանն ու Ադրբեջանը և Արցախն ու Ադրբեջանը միմյանցից տարանջատվում են ոչ թե ցամաքային շփման գծով, ինչպես այսօր է, այլ գետերով: Սա պատերազմի այն  ելքն է, որ շատ հայեր երազում են: Բայց երազանքը, սահման չունի: Երազելու հետ մեկտեղ պետք է հաշվի առնել միջազգային իրադրությունը, մեզ շրջապատող թյուրքական աշխարհը, Հայաստանի իրական հնարավորությունները, ժողովրդագրական վիճակը:

Հայ-ադրբեջանական նոր պատերազմի երկրորդ հնարավոր ելքը կարող է լինել հետևյալը. Ադրբեջանը դիմում է ռազմական լայնածավալ գործողությունների, ճեղքում է շփման գիծն ու առաջ շարժվում: Չէ որ զուտ տեսականորեն չի կարելի բացառել նման սցենար, որքան էլ որ, անկասկած, հայկական բանակն ամենամարտունակն է տարածաշրջանում: Քանի դեռ անգամ տեսականորեն կա մեկ տոկոս պարտվելու հավանականություն, Հայաստանը պիտի գործի դնի իր ողջ դիվանագիտական և քաղաքական զինանոցը և իր գործընկեր պետությունների, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ու միջազգային հանրության աջակցությամբ զրոյին հավասարեցնի պատերազմի վերսկսման հավանականությունը:

Հայ-ադրբեջանական նոր պատերազմը կարող է ունենալ նաև երրորդ ելք: Ադրբեջանը դիմում է լայնածավալ ռազմական գործողությունների, հայկական և ադրբեջանական բանակները գործի են դնում իրենց ողջ զինանոցը՝ ավիացիան, հեռահար հրթիռակոծության զենքերը, սակայն երկկողմ մարտերի արդյունքում ստատուս քվեն չի փոխվում. հայկական և ադրբեջանական դիրքերը մնում են այսօրվա շփման գծի երկայնքով: Վերջին տարիներին հակառակորդ բանակները, հատկապես Ադրբեջանը, ձեռք է բերել միլիարդավոր դոլարներ արժողությամբ ժամանակակից ռազմական տեխնիկա: Ինչպես 1991-1994 թթ. պատերազմի տարիներին, այնպես էլ նոր պատերազմի դեպքում, կողմերը հրթիռակոծելու են խաղաղ բնակավայրերը: Այսօր Ադրբեջանը Նախիջևանում տեղակայել է ռազմական այնպիսի տեխնիկա, որ կարող է հարվածել Երևանին: Նախիջևանի սահմանից մինչև Հայաստանի մայրաքաղաք ընդամենը 50 կմ է: Ինչ խոսք, ադրբեջանցիներն էլ քաջատեղյակ են մեր հնարավորությունների մասին։

Հայաստանի և Արցախի այսօրվա կեցվածքն ու մարտավարությունը, այն է՝ համարժեք և անհավասար պատասխան տալ հակառակորդի ոտնձգություններին ու դիվերսիոն գործողություններին, թվում է, չունեն այլընտրանք: Պաշտոնական Երևանը մի քանի անգամ հայտարարել է, որ յուրաքանչյուր հայ զինվորի սպանության դիմաց ադրբեջանական կողմը կրելու է ավելի ծանր մարդկային կորուստներ: Եթե անգամ մեկ հայ զինվորի դիմաց Ադրբեջանը կրի 10 զոհ, միևնույնն է, դա սփոփանք չէ այն հայ մայրերի համար, որոնք իրենց որդիներին ուղարկում են սահմանները պաշտպանելու, բայց ստանում են նրանց անշնչացած մարմինները:

ԹԱԹՈւԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ